Publicidad

Glosario · K

Vocabulario lucumí de Anagó (Lydia Cabrera, 1970).

358 términos

  1. Ká poner.
  2. Kabie si no pasó nada.
  3. Ká borisa ponerse en ruedo los fieles.
  4. Kabú kabú hombre grande, ilustre. "Como gumá-gumá; son nombres que se emplean para dar categoría”. Se aplican a Ogún.
  5. Kachá manilla de caracoles de la diosa Yewá, diosa de los muertos. “La verdadera dueña del cementerio. Se adorna con muchos caracoles y cuentas rosadas”.
  6. Kachi manillas de Yewá, de cuero con caracoles.
  7. Kada nombre de “hijo” de Oshún.
  8. Ká dara leer bien, saber leer.
  9. Kade poner encima. '“Pónlo arriba”.
  10. Kaebo el primer mellizo que nace. Se le considera menor en edad. Kainde, el segundo, será mayor, aunque Kaebo le preceda.
  11. Kaedun año, durante un año.
  12. Ká erí ocha “Poner santo en la cabeza". Es decir, consagrar al neófito.
  13. Kaferefún Yewá Alabada sea Yewá.
  14. Ka fi lé padeo Hasta mañana.
  15. Kaguo pasó, que pasó.
  16. Kaíde loro.
  17. Kainde se llama el segundo mellizo que nace y que se considera el mayor de los dos.
  18. Kakará Elegua que se prepara con un caracol o concha de mar.
  19. Kako enredador, que tuerce la suerte, (Oló, kako alagadá, refiriéndose a Eshu. Dueño los enredos). ¡Kakolo!: ¡Salga de aquí! ¡Largo de ahí!
  20. Kalá aura tiñosa.
  21. Kalalú caldo de yerbas.
  22. Kalambo saco.
  23. Kalamú cuchilla de cortar lápiz.
  24. Kalé se le dice a los círculos que se trazan en el suelo, de distintos colores, en la ceremonia del Asiento. Sobre estos círculos se coloca el Pilón, sobre el cual se sienta a la lyawó mientras se ejecutan los largos ritos de la iniciación.
  25. Kaló Babá? Papá, ¿ya podemos retirarnos?
  26. Kaloya plaza, mercado.
  27. Kalukú arriba.
  28. Kalukú Kalukú “cada uno lo suyo”.
  29. Kamakú no muera.
  30. Kamakún felicidad.
  31. Kamanakú manjar de arroz blanco molido, sin sal y con leche, que se ofrenda a Obatalá.
  32. Kambura cantar.
  33. Kamarí “que no pase nada malo”.
  34. Kamura canta, habla.
  35. Kan uno, alguno.
  36. Kanabá aleyo onile mina popó “Ese aleyo, —visitante— “que vino a la fiesta es el mismo rey de mina popó”. (Changó). Se le canta al que va a un ilé orisha y cae en trance poseido por Changó.
  37. Kanakií atender, cuidar.
  38. Kanasú ni conforme, ni disgustado.
  39. Kanchocho uno solo. ¡Kanga!: bien.
  40. Kangá pozo.
  41. Kángara bu kanani animal muerto.
  42. Kanga yile pozo.
  43. Kankoko bale “No toca a la puerta, (el ratón) cuando está el gato”.
  44. Kaní nu aché poner aché en la boca.
  45. Kano triste, (“salazón”), tener pasión de ánimo o sufrir por mala suerte.
  46. Kantúa cuchara de jícara.
  47. Kanu preocupación, contrariedad.
  48. Kanuché atribulado.
  49. Kanyia cucaracha.
  50. Kaodún diciembre.
  51. Kaombón concha.
  52. Kará dara (ikará) jardín con flores.
  53. Karadó canutillo, (Comelina Elegans, H. B. K.).
  54. Karakambuka brujería.
  55. Karakundo elefante.
  56. Karalú plato compuesto de ciertas yerbas, maní y ajonjolí. Según otros caldo de quimbombó y ñame.
  57. Karayá viento tolvanera. “Polvo que . 9 levanta Oyá.
  58. Kari la meta esquina.
  59. Kariocha “Asentar”, consagrar al neolito, poniendo (ka), encima de su cabeza (orí), a los orishas (ocha), y “dar de comer a los orishas”. Algunos le llaman también al momento en que el oferente de un sacrificio, acerca su frente a la del animal que va a ser inmolado y cuya cabeza se pone sobre el otán-orisha.
  60. Karodi canutillo. (comelina Elegans. H. B. K.).
  61. Karo lo un bayé se perdió, se pudrió.
  62. Karotimoyé ¿quién te enseñó a cantar en ará oyó? euré agutá omó le ambió wo mo lé, yan yan Karu karu kú Yeyé euré karu karu kú Yeyé.
  63. Kasi koro . mangle.
  64. Kauasa azul.
  65. Kauré chiva.
  66. Kaurendo chivo.
  67. Kawo gran señor, poderoso, (kawo Changó).
  68. Kawo kabie sile saludo a Changó.
  69. Kawo kawo akué kué inle oyú mole “El arco iris sólo ocupa el tramo que Dics le marca”.
  70. Kayo soún no se desespere.
  71. Kebosí pidiendo socorro.
  72. Ke bo fi ké bo adá “Ya se cumplió todo”, cuando se termina el sacrificio, y se le 186 pone el cuchillo con que se han matado los animales a Ogún.
  73. Kechún avispa.
  74. Kedé afamar. (Kedé oricha dei, afama a su orisha).
  75. Kedekún llorar.
  76. Kediké nombre de una Yemayá, —de nación yesa— (la que aún se venera con Naé y Ododowá en la laguna de San Joaquín, por los descendientes de los africanos de los ingenios San Joaquín, Saca Piedra y Socorro).
  77. Kegi kegi leñador.
  78. Kegún obí o kegún guerra pide guerra.
  79. Kegún obí o kegún ibá ogún Ogún dando una carga de machete; combatiendo y repartiendo golpes de machete.
  80. Keke carreta.
  81. Keké viento.
  82. Keké kanfo guayabito.
  83. Keke oyú párpados.
  84. Kékéreke carreta.
  85. Kekéru ala okó nikaka “el carretero. durmiendo patas arriba”.
  86. Kele kele suave.
  87. Kelekú muchos colores. Pintojo.
  88. Kenku guayaba.
  89. Kenegún nombre propio.
  90. Kepepa quieto, quietud.
  91. Kerora dolor.
  92. Kete nación lucumí.
  93. Ketefún “de Dios”. Se dice de Obatala.
  94. Kete kete mula, mulo.
  95. Keté keté cao.
  96. Ketén ketén mulos. Ketuz “aquél a quien no le baja santo”, (No cae en trance).
  97. Ketu nación lucumí.
  98. Ke un poquito.
  99. Kewá robar, (kewá akukó adiyé: roba gallos y gallinas).
  100. Keza lucumí keza. “Están lejos de la costa, y de ellos desciende mi madre”. de Cárdenas). (Afí, conocida lyalocha de la ciudad.
  101. Kí lo que no es; ejemplo: Ki koro, (koro amargo). Lo que no tiene calidad de amargo.
  102. Ki que.
  103. Kí kiayé envidia, maledicencia. “Lo que conversa o tergiversa la gente envidiosa”.
  104. Ki bi ba ya má injuria, que se dirige a la madre de quien se insulta.
  105. Kícheto nombre de Changó.
  106. Ki edun antes del año.
  107. Ki élu sin fuerza.
  108. Kika calambre. Kikiníz minuto, (o kan kikiní, un minuto). Ki ki niz chico.
  109. Kiko no quiero.
  110. Ki koro amargo, ácido.
  111. Kilaché? ¿qué se hace?
  112. Ki la ché (o asé) adimú ¿Qué hacemos? debe hacerse para aliviar la salud, aclarar la suerte del consultante. Pregunta el adivino a los caracoles, que.
  113. Kilaré? ¿qué me va a hacer?
  114. Kila sé ¿qué hace?
  115. Kilonché ¿qué pasa? 188.
  116. Ki ló guasé ¿qué se va hacer?
  117. Ki lon dié ¿qué hace?
  118. Ki lonfé? ¿qué? ¿qué quiere?
  119. Kilonse mefá? ¿para qué es ese trabajo? tale yo, ki lonsé didé aki bí ré Sango.
  120. Kilonse oisá ta nlelú kini wó wó babá babá iwamí ade kawo “El oisá —orisha— miren que ha venido a visitarnos para bien nuestro, por lo que nos alegramos y lo saludamos, nuestro santo padre Sango que tiene corona, que nos levante, nosotros lo adoramos, él nos protege”. (Cuando baja Changó).
  121. Kilo wase ilesí ¿Qué hacemos en esta casa?
  122. Kibómbo allá? ¿Qué pasó?
  123. Kimé nombre de “hijo” de Chango.
  124. Kimó gua oré? ¿Cómo está amigo?.
  125. Kinandi algarrobo, (pitheco lobium saman. Jacq.).
  126. Kinché ¿Qué desea?.
  127. Kinché nagó? ¿qué lucumis?.
  128. Kini ¿Qué?
  129. Kini ibekana zarpazo de una fiera. Kini, kiniz saludo, saludando. (Osaín kini Kini— Osaín, te saludamos.
  130. Ki ni na arugbó yií fo bí be aukó “El viejo, él mismo, de tan contento que estaba, brincaba en la fiesta como un chivo”.
  131. Kininá arubó té yó fú bi bé auko Hasta los viejos brincan como chivos cuando están contentos en la fiesta.
  132. Kininú animal feroz.
  133. Kíni onfé? ¿Qué hacer?.
  134. Kinkai hoja de jobo que se da a comer al animal que se sacrifica.
  135. Kinkamaché salud. Pedir salud.
  136. Kin kamachemí saludo.
  137. Kinkan jobo; (spendías membin, Lin.).
  138. Kinkeñe nombre de Eleguá.
  139. Kinla? (kini?) ¿Qué es eso?
  140. Kinlakua majá.
  141. Kiocha saludar a la divinidad, al santo.
  142. Ki ona ki? ¿Qué camino es ese?
  143. Kíri keré nombre onomatopéyico del pájaro arriero.
  144. Kisé ebó mono.
  145. Kitiwéko montón de yerbas, de ramas.
  146. Kiú minuto.
  147. Kí won ellos saludan.
  148. Ki Yalode owó mi pidiendo a Oshún que nos conceda dinero.
  149. Kiyesimomi “Atiende bien, hijo, ten cuidado”.
  150. Kiyipá abrigo.
  151. Kó no, negación.
  152. Ko duro.
  153. Kobi órgano genital femenino.
  154. Kobi kobi viruelas.
  155. Kobó rogar, hacer rogación, (ebó).
  156. Kobó aibó no se mira.
  157. Kó bó erí rogarse la cabeza.
  158. Kobogún ejército.
  159. Kobogwan malún ko ká ló Que salga el toro.
  160. Ko ché amén, así sea.
  161. Ko che osí no hable asi.
  162. Kochoro Se hará si se puede. (No preocuparse).
  163. Kodá ladió amargo.
  164. Kodaré que agrada, atrae. llama.
  165. Kodé “póngase arriba”.
  166. Kodidé corona, tiara con plumas de loro.
  167. Koewé escritura, escribir.
  168. Kofá pulsera tejida con cuentas verdes y amarillas, del dios Orúmila.
  169. Kofaguá agarrar, coger, cójalo.
  170. Kofé No: Así no. No se quiere.
  171. Kofeñá (muchacho relambido). Atrevido o confianzudo.
  172. Kofí embustero.
  173. Kofiedemí perdóname.
  174. Kofiré padé feliz viaje.
  175. Ko gbado ekpá enia No mate Ud. a nadie.
  176. Ko fún no.
  177. Ko guó mi no me gusta.
  178. Koidé pulsera.
  179. Koi iña kuru ma ko imó wi “Conmigo la tragedia es mala”, dicho del orisha Changó.
  180. Koi koí no atreverse, vacilar, durar, temer. mucho un viejo informante. “Yo siempre koí koi, por si acaso”). No tenerlas todas consigo. (Lo decía.
  181. Koi koto casa de babosa. (Caracol). Ko ikúz no está muerto.
  182. Ko iña no haya pelea, disputa, guerra.
  183. Ko íka No haya guerra.
  184. Koire cantar.
  185. Ko jó lárgate.
  186. Ko kán ko kán (to kan to kan) De corazón.
  187. Kokawe cartilla para enseñar.
  188. Kó kó No y no.
  189. Koko cuchara.
  190. Ko kó chocolate.
  191. Kokó achó hoja de tabaco.
  192. Kokoaya majarete.
  193. Kokoáye carbón.
  194. Kokoaye caldero.
  195. Koko biyé yerbas u hojas secas.
  196. Koko dí Pegojo. Yerba que se adhiere a la ropa como el guisaso.
  197. Ko ko ese tobillo.
  198. Kokoiná vela.
  199. Kokomokó yuca.
  200. Kókorá lombriz.
  201. Kókoro avaricia.
  202. Kokoró gusanos, bichos.
  203. Kokoro adié huevo de gallina.
  204. Kórorobi yóbi gusano que se come las matas.
  205. Kokoro tobi tobi, (o yobi yobi) Kokoro tín se tani nikotá wa “Persona que ignora su destino y tiene ante sí perspectivas de ser grande”.
  206. Kokoro yo bi yo bi un koló mo lo bi yo bía “Me están comiendo el corazón como el gusano que se come el coco”.
  207. Kokosé los tobillos.
  208. Kokotabá cachimba.
  209. Ko kuá matar. (Lengua de Oyó).
  210. Kokuté ígui tronco, rama de palma.
  211. Kolé ladrón, “cuando robó”.
  212. Kolé bayé Conozco a todos (y no valen nada”). 192.
  213. Kolé bayé o Kolé Babá el que está podrido no tiene fuerza. No tiene fuerza Baba. (De un canto de pena y de puya para Babalú Ayé, Dueño de la Enfermedad).
  214. Kolé-kolé fó tián tián el aura tiñosa volando en las alturas.
  215. Ko le ko enseñar a ser buen hombre.
  216. Kolera débil, cañengo.
  217. Koléera el que se ahoga de asma.
  218. Kolero sin miedo.
  219. Kolé tífe tífe Se lo robó todo; todo lo que habia.
  220. Kolé yako nombre de Obatalá.
  221. Koleyé aura tiñosa.
  222. Koleyé kane “mi familia”.
  223. Koló quitar de.
  224. Kolobí cuñado.
  225. Kolofo el malo (Eshu).
  226. Koloya revolucionario. Kolotiz colmillo.
  227. Koloyú cara a cara, ojo a ojo. yó. Komá! Gugú aguyí komá, karodó.
  228. Komá gú gú aguyí komá la náse la nakuá kafó wá komá “Dos muchachos de tierra Oyó. Uno de ellos era rico y el otro pobre. todos se encontrarían en el otro mundo”. El rico lo despreciaba y el pobre decía que.
  229. Komakú pidiendo no morir, salud.
  230. Komari que no se ve.
  231. Komarika chéke Oshún “A tocar para que se vea a Oshún, dice el tambor”.
  232. Komawá no vengas.
  233. Komawá oré ¿Cómo está amigo?
  234. Komayimikú '“Líbrame de la muerte”.
  235. Komíyawó, odubale Me encontré un lyawó mayor que yo y lo salude. |.
  236. Ko mo erí yo no me río.
  237. Komoni komoná lo mismo aquí que allá.
  238. Komoré nación lucumíi, “pueblo, gente de ese pueblo”.
  239. Ko mu guónlo llévame.
  240. Koní espartillo.
  241. Koni Babá huérfano de padre.
  242. Koni bagdé nombre propio.
  243. Konié cantar.
  244. Koni iyá huérfano de madre.
  245. Koní owó no tengo dinero.
  246. Konkotó carretonero.
  247. Konri vergajo para pegar.
  248. Korí hombre.
  249. Kó o No.
  250. Ko o lárgate, vete.
  251. Ko otó equivocado, equivocación.
  252. Kora nombre de “hijo” de Oshún.
  253. Koré china pelona, (piedra).
  254. Korikó yerba, hojas.
  255. Koriko odó bandera.
  256. Korin cantos, cantador, cantar.
  257. Koro amargo.
  258. Koró arugbó viejo severo intransigente.
  259. Korodí canutillo, (comelina Elegans, H. B. K.).
  260. Korokoto Orisha lucumií, “un santo muy viejo que ya nadie conoce”.
  261. Koro koyo malambo, (canella alba, Murr.).
  262. Kororó cruce.
  263. Kororoí duro, inconmovible, castigar fuerte. 194.
  264. Korubó Eleguá dar de comer a Eleguá.
  265. Kosí elese yo quitar, deshacer la maldición, que actúa en un hechizo que generaluent> se pisa.
  266. Kosi ikú, kosi aro, (o ano) kosi eyé, [o eyó) kosí ofó, aikú, (o arikú) Babíguá Cue no haya ni muerte, ni enfermedad, ni sangre o maldición, ni desvergienza, —deshonor—. Salud y suerte Padre nuestro. Palabras rituales que se repiten al inicio de todos los ritos.
  267. Kosi iyán no tener miedo.
  268. Kosikán No hay novedad. No sucecd> rada.
  269. Kosile divorcio, divorciarse.
  270. Kosin no hay.
  271. Kosinka No pasa nada.
  272. Kosinka ilé? ¿Qué pasa en la casa?
  273. Kosinka kuelé No hay nada.
  274. Kosín meko carpintero.
  275. Kosi owó no hay dinero.
  276. Koso ni kó salá omó ti i ti “Hoy no; mañana si. Mañana el hijo me las pagará todas juntas. Dice el orisha, cuando enojado con su devoto lo amenaza”.
  277. Kotán piedra.
  278. Kotí pégale.
  279. Koti yeún no has comido.
  280. Kotikó cacareo.
  281. Kosi kán no hay nada, no es nada.
  282. Koto equivocado. Contrario.
  283. Koto bae abundancia.
  284. Koto koto "atravesado"; en contra de todo. la trabuca”. “Nao que está en contra de la corriente. Se le manda a hacer una cosa y hace otra.
  285. Kotonembo canutillo.
  286. Kotorefa bacalao. Se aplica a animales que no tienen cabeza.
  287. Kotóto guanajo, pavo.
  288. Kotó yale situación del dilogún en la que indica que es menester practicar cierta rogación”. Augura un bien insuficiente.
  289. Kowó lárgate, vete.
  290. Ko wó mi no me gusta.
  291. Koya pronto, rápido, aprisa.
  292. Koyá lejos, altitud, extensión.
  293. Koyadé sal de ahí. Vete. Koyadé ilé miz sal de mi casa.
  294. Kóyalo atravesar, cruzar.
  295. Koyé misterio, difícil.
  296. Koyé koún simi “Dice que se repose”.
  297. Kóyú má timí No caiga la vergiienza sobre mí.
  298. Koyusóun no desesperarse.
  299. Kuachún bán chón rajando, partiendo.
  300. Kuako cuchara.
  301. Kuá kuá rojo.
  302. Kuale cornudo.
  303. Kualukú kuaberimó '“Cuidese antes de cuidar mi cabeza”.
  304. Kuanchún ban chóu vayan partiendo.
  305. Kuanduen bulto.
  306. Kuani garganta.
  307. Kuaniguachi garganta.
  308. Kuani kuani kuani bí oyé kokoyó kokunda “A ningún matador le gusta que le pasen el cuchillo por su pescuezo”.
  309. Kuaribó revolución.
  310. Kuase odo zanja.
  311. Kuátako mesa.
  312. Kubambo nombre de la maza de Changó. 196 “Con la que se defiende y castiga”.
  313. Kuchá vino fermentado, de maíz, que preparaban los viejos lucumís y que aún se le hace a Eleguá.
  314. Kuché tos ferina.
  315. Kudú kudú recipiente grande en forma de canoa que se pone en los potreros y se llena de agua para el ganado.
  316. Kudulomí bañadera, poceta.
  317. Kuflufe mono.
  318. Kufú fe mono, (en eguado).
  319. Kuedé llamar, (mo kuedé, llamo).
  320. Kué kué odyú párpados.
  321. Kué kueye pato y andar como pato, “como camina Yemayá”.
  322. Kuelé kuelé poco a poco, quieto.
  323. Kueleni loro.
  324. Kuelénke flaco, delgado.
  325. Kuelo sapo.
  326. Kuerí cuero, “chucho”, látigo.
  327. Ku éta los restos de un difunto.
  328. Kueté kueté burros.
  329. Kuinu diez.
  330. Kuila kuín irse a las manos, con armas blancas.
  331. Kuko la tusa del maiz.
  332. Kúku gusano.
  333. Kúkua rojo.
  334. Kukuá erí '"Caballo de Santo que está mortificando, majadero. Se le dice cantando: kukuá erí aguá aladó foyén fúo: que se pegue duro con la cabeza, para ver si es cierto que tiene Santo. le Orúmila Orúmila seki tá Orúmila leni gúe bodó yán yá eé bodó yan yan fori solé. foyén fuó”. (Oyó). Fori solé, forisolé kokuá erí awa ladó.
  335. Kukuma camisa.
  336. Kukumó camisa.
  337. Kukundukú boniato.
  338. Kukurú romper.
  339. Kulembe Chango.
  340. Kuló muerto.
  341. Kumambo brote.
  342. Kumanbo maza de Changó.
  343. Kuna ma toré! dice el orisha, pagándole a los fieles en las manos con una regla o varilla para quitarle lo malo del cuerpo.
  344. Kuni kuni vigilante, alerta.
  345. Kún kún poquito.
  346. Kunlé arrodillate.
  347. Kunlé lese ocha arrodillarse a los pies del orisha.
  348. Kunsé pintor.
  349. Kuólo kuólo guanajo.
  350. Kupá colorado.
  351. Kuru kuru beté que se vaya la muerte (ikú). De un canto de adoración a Osaín, el Esculapio lucumí.
  352. Kuruma malo.
  353. Kurumá kurumamí yá kurumá “No me conocen para hablar de mi”. Es una sátira cantada que lanza a veces el Orisha Changó, empuñando su espada, cuando baila posesionado de su “omó” o medium, en el cabildo.
  354. Kusí lé ¿Se puede pasar? Se dice al tocar la puerta de una casa.
  355. Kusi ló Entre usted, pase.
  356. Kután ye biyé piedra fina roja.
  357. Kuye kuyé violeta o “violetilla”, silvestre.
  358. Kuyé kuyé jagúiey (ficus membranacea, C. Wright).